„Mikołaj patrzy!” „Jak będziesz niegrzeczny, nie dostaniesz prezentu”. „Zaraz zadzwonię do Mikołaja i wszystko mu opowiem”.
Przed świętami takie zdania pojawiają się niemal automatycznie. Czasem jako żart, czasem jako ostatnia deska ratunku, kiedy prosimy o coś po raz dziesiąty, jesteśmy zmęczeni i potrzebujemy współpracy. Wielu z nas słyszało je we własnym dzieciństwie.
Warto jednak zatrzymać się i zastanowić: czy chcemy, żeby Mikołaj kojarzył się dziecku z radością spotkania, czy z kimś, kto przez cały rok zbiera dowody przeciwko niemu?
Każdemu zdarza się być „niegrzecznym”
Nam, dorosłym, też. Odpowiadamy zniecierpliwionym głosem. Przerywamy komuś zdanie. Tracimy cierpliwość, kiedy jesteśmy niewyspani, głodni albo przeciążeni obowiązkami. Nie oznacza to, że jesteśmy złymi ludźmi.
Dziecko również może jednego dnia pomóc koledze, a chwilę później wyrwać mu zabawkę. Przytulić siostrę, a wieczorem pokłócić się z nią o drobiazg. To nadal to samo dziecko — z różnymi emocjami, potrzebami i umiejętnościami, których dopiero się uczy.
Dlatego zamiast dzielić dzieci na „grzeczne” i „niegrzeczne”, lepiej nazywać konkretne zachowania. „Popchnąłeś kolegę. To go zabolało” daje znacznie więcej informacji niż „Jesteś niegrzeczny”. Pozwala wskazać, co trzeba zatrzymać i czego nauczyć, bez oceniania całego dziecka. Zalecenia Amerykańskiej Akademii Pediatrii podkreślają uczenie właściwych zachowań, jasne granice i unikanie zawstydzania.

Za zachowaniem może kryć się potrzeba, której jeszcze nie zauważyliśmy
Widzimy krzyk, odmowę albo rzucenie klockiem. Nie zawsze widzimy wcześniejsze napięcie, zmęczenie czy trudność w powiedzeniu: „To dla mnie za dużo”.
Dzieci, szczególnie w stresie, mogą komunikować zachowaniem to, czego nie potrafią jeszcze wyrazić słowami. Zanim uznamy, że dziecko robi nam na złość, warto sprawdzić: czy jest głodne? Czy potrzebuje odpoczynku, bliskości, ruchu albo bardziej przewidywalnej sytuacji? Czy rozumie, czego od niego oczekujemy?
Bywa, że potrzeby dziecka pozostają niezaspokojone lub zostają błędnie odczytane. Potrzebę przerwy uznajemy za lenistwo, trudność w wykonaniu polecenia za upór, a przeciążenie za „robienie scen”.
Nie musi to oznaczać zaniedbania przez rodziców. Czasem wszyscy bardzo się starają, ale jeszcze nie wiedzą, jakiego wsparcia dziecko potrzebuje.
U części dzieci dochodzą do tego wyzwania rozwojowe. W ADHD trudności z hamowaniem impulsów są częścią obrazu zaburzenia. U niektórych dzieci w spektrum autyzmu znaczenie mogą mieć przeciążenie sensoryczne, trudności komunikacyjne czy radzenie sobie ze zmianą. Etykieta „niegrzeczny” nie wyjaśnia tych doświadczeń i nie pomaga dobrać wsparcia. Jednocześnie pojedynczy wybuch złości nie jest podstawą do rozpoznania żadnego zaburzenia.
„Przecież zna zasady” nie znaczy „zawsze potrafi ich przestrzegać”
Dziecko może wiedzieć, że nie wolno bić, a w silnej złości mimo to uderzyć. Może rozumieć, że trzeba poczekać na swoją kolej, i nadal mieć z tym trudność.
Kontrola impulsów należy do umiejętności określanych jako funkcje wykonawcze. Pomagają one między innymi zatrzymać reakcję, utrzymać w pamięci zasadę i zmienić sposób działania. Rozwijają się stopniowo przez dzieciństwo, okres nastoletni i dalej, we wczesnej dorosłości. Dzieci potrzebują okazji do ćwiczenia tych umiejętności oraz wsparcia dorosłych.
Uczestniczące w tych procesach obszary mózgu, w tym kora przedczołowa, nadal dojrzewają. Nie możemy więc oczekiwać od kilkulatka stałej kontroli nad zachowaniem na poziomie dorosłego. Tym bardziej że nawet dorośli nie zachowują jej w każdej sytuacji.
Dojrzewanie mózgu nie oznacza jednak, że pozostaje nam tylko czekać. To powód, żeby uczyć cierpliwie, dostosowywać oczekiwania i pomagać dziecku wtedy, gdy samo jeszcze nie potrafi.
Granice są potrzebne. Straszenie Mikołajem — nie
Rozumienie przyczyn zachowania nie oznacza zgody na krzywdzenie innych. Możemy zatrzymać uderzenie, odsunąć niebezpieczny przedmiot i powiedzieć: „Nie pozwolę ci bić. Pomogę ci się zatrzymać”.
Kiedy emocje opadną, przychodzi czas na rozmowę: co się wydarzyło, jak można naprawić szkodę i czego spróbować następnym razem. Dziecku łatwiej skorzystać z takiej rozmowy, gdy odzyska poczucie bezpieczeństwa i spokój.
Groźba utraty prezentu nie pokazuje, jak poczekać na kolej, poprosić o pomoc czy poradzić sobie z rozczarowaniem. Może skierować uwagę na uniknięcie kary zamiast na zrozumienie sytuacji. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne wskazuje właśnie tę różnicę między uczeniem zachowania a kontrolowaniem go przez strach.

Co powiedzieć zamiast „Mikołaj patrzy”?
- Zamiast „Bądź grzeczny” — „Klocki zostają na podłodze. Rzucanie nimi może kogoś zaboleć”.
- Zamiast „Mikołaj nie przyjdzie, jeśli będziesz krzyczeć” — „Słyszę, że jesteś zdenerwowany. Chodźmy na chwilę w spokojniejsze miejsce”.
- Zamiast „Nie dostaniesz prezentu, jeśli nie posprzątasz” — „Czas posprzątać. Ty zbierasz duże klocki, ja małe”.
- Zamiast „Zobacz, inne dzieci potrafią” — „Widzę, że trudno ci czekać. Poczekamy razem”.
Takie komunikaty dają dziecku konkretną wskazówkę i pomoc. Nie zawsze przyniosą natychmiastową współpracę. Są jednak okazją do uczenia tego, czego oczekujemy.
Mikołaj nie musi prowadzić listy przewinień
W Klockowni chcemy zostawić Mikołajowi rolę gościa, z którym wiążą się ciekawość, zabawa i świąteczna radość. Bez odpytywania z posłuszeństwa i rozliczania trudniejszych dni.
Dziecko może potrzebować granicy, odpoczynku, pomocy w naprawieniu szkody albo dodatkowego wsparcia w rozwoju. Żadna z tych potrzeb nie odbiera mu prawa do życzliwości i wspólnego świętowania.


